Забони ҳар як халқу миллат дар баробари воситаи муошират буданашон, муҳимтарин нигаҳдорандаи фарҳанги миллат ба ҳисоб меравад. Ба воситаи забон урфу одатҳо, анъанаҳо, ҷаҳонбинӣ, тарзи зиндагӣ ва арзишҳои халқу миллат муаррифӣ гардида, хусусиятҳои миллӣ-фарҳангӣ забонро нотакрор ва махсус мегардонад. Худи як мафҳум метавонад дар забонҳои гуногуни дунё тибқи арзишҳои фарҳангии соҳибзабонон маъноҳои гуногунро ифода намуда, ба табиати худи забон, рӯзгори мардум, расму оини марбут ба он ишора намояд.

Забон зери таъсири омилҳои гуногун ташаккул меёбад, ки дар миёни онҳо хусусиятҳои миллӣ-фарҳангии халқ ҷойи махсусро ишғол мекунанд. Хусусиятҳои номбурда на танҳо дар фонди луғавӣ, балки дар тарзи тафаккур, низоми арзишҳои миллӣ ва ҳатто тарзи ифодаи эҳсосоти мардум инъикос меёбанд.

Ҳар як забони дунё ҳамроҳ бо миллат, таърих, анъанаҳо ва тарзи ҳаёти он рушду такоммул ёфта, дар он мафҳумҳои барои ҷомеаи муайян муҳим сабт мешаванд ва ба воситаи он тавсифи ҳолатҳои рӯҳии соҳибзабонон интиқол дода мешаванд.

Дар забон ба воситаи калимаҳо ва ибораҳои махсус, ки ҳангоми тарҷумаи онҳо маъно ва моҳияти миллии онҳо аз байн намеравад, воқеиятҳои миллӣ инъикос гардида, ҷаҳонбинӣ, арзишҳо ва анъанаҳои таърихии як миллат ба воситаи консепсияҳои фарҳангии забон нигоҳ дошта мешаванд.

Забон барои ҳар як миллат, як ҷузъи ҳувияти миллӣ маҳсуб ёфта, бо он мероси фарҳангӣ, афсонаҳои мардумӣ, мақолу зарбулмасалҳое, ки ҳикмати наслҳоро дар худ нигоҳ медоранд, интиқол дода мешаванд. Аз байн рафтани забон боиси гум шудани робита бо решаҳои таърихӣ ва ҳувияти фарҳангӣ метавонад шудан.

Муоширати байнифарҳангӣ бо забон сурат меёбад, ки ҷанбаи мусбӣ ва манфиро рӯйи кор меоварад. Ҷанбаи мусбиашон дар дарёфт намудани маълумот бо арзишҳои халқу миллатҳои гуногун ифода гардида, ҷанбаи манфӣ дар пеш омадани мушкилиҳо дар ҷараёни тарҷума ё муошират миёни намояндагони фарҳангҳои гуногун (дар услуби гуфтор – сатҳи эҳтиром, тарзи ифодаи ихтилоф, истифодаи ҳаҷв ва ғайра) арзёбӣ мегардад.

Дар ташаккул ва фаъолияти забон нақши муҳимро хусусиятҳои фарҳангӣ-миллӣ мебозанд. Аз худ намудани ин хусусиятҳо ба дарки амиқи муҳтавои забон ва таркиби он мусоидат намуда, ба муоширати самаранок миёни намояндагони фарҳангҳои гуногун кумак мерасонад. Аз ин ҷост, ки дар давраи ҷаҳонишавӣ омӯзиши забонҳо дар радифи арзишҳои миллӣ-фарҳангии он аҳамияти хоса дошта, арҷ гузоштан ба забон, ин арҷ гузоштан ба фарҳанг ва инсон мебошад.

Намунаҳои барҷастаи хусусиятҳои миллӣ-фарҳангии забони тоҷикӣ дар воқеиятҳои миллӣ (вожаҳо ва истилоҳоти марбут ба рӯзгор ва фарҳанг ифода мегарданд: чойхона – макони суннатии муоширати мардон, ки дар он чой менӯшанд, хабарҳоро баррасӣ мекунанд ва вохӯриҳо баргузор мекунанд, ош (оши палав) – ғизо, рамзи меҳмондорӣ, вохӯриҳои оилавӣ ва ҳатто маросимҳост), фразеологизмҳо ва зарбулмасалу мақолҳо (“об аз сар гузаронидан” – ифодаи устувории рӯҳӣ ва эҳтиром ба шарафу матонат, “падар не, падарвор не» –таъкид бар аҳамияти хешутаборӣ ва наздикӣ), дар лексикаи вобаста ба шуғлҳои суннатӣ ва табиат (кӯҳистонӣ / кӯҳӣ – рамзи сифатҳои шахсӣ чун устуворӣ, мардонагӣ ва ростқавлӣ, обчак / сароб – рамзи ҳаёт ва покист, бахусус дар минтақаҳои хушк), хусусиятҳои муроҷиат ва эҳтиром (истифодаи «шумо» ба ҷои «ту» ҳамчун аломати эҳтиром, истифодаи вожаҳо чун «домулло», «муаллим», «ака», «апа» барои нишон додани аҳамияти мақом, синну сол ва нақши иҷтимоӣ), муаррифии ифодаҳои динӣ-фарҳангӣ («Иншоаллоҳ, «Машаллоҳ», «Бисмиллоҳ» – ишора ба ҷаҳонбинии бар пояи имон ва эътирофи иродаи Парвардигор асос ёфта) инъикос мегарданд.

Таҳлилҳо нишон доданд, ки хусусиятҳои миллӣ-фарҳангӣ забонро зинда, пурмазмун ва нотакрор мегардонанд. Омӯхтани забон ба дарки амиқтари фарҳанг ва тафаккури миллат кӯмак мерасонад. Тибқи маълумоти забоншиносон дарки фарҳанг ва тафаккури миллӣ бештар ба воситаи фразеологизмҳо ва зарбулмасалу мақол (ибораҳои кӯтоҳи халқӣ) сурат меёбад, ки ин вожаҳо на танҳо қисми луғавии забон, балки нигоҳдорандаи хотираи фарҳангӣ, тафаккури миллӣ, арзишҳо ва ҷаҳонбинии халқ мебошанд. Тавассути онҳо шароити таърихӣ, тарзи зиндагӣ, меъёрҳои ахлоқӣ ва хусусиятҳои рафтории як миллат инъикос меёбад.

Воҳидҳои фразеологӣ аксар вақт бо тарзи зиндагии суннатӣ, пешаҳо, шароити табиӣ ва воқеияти иҷтимоии як миллат вобастаанд. Барои мисол мафҳуми инъикоси хиради халқ ва муносибат ба қаноатро дар забони тоҷикӣ метавон бо фразеологияи «аз як хӯрд, ба сад гуфт», мафҳуми шахси муболиғагар бо ибораи «якро шунид, садро гуфт», мафҳуми ифодаи таъриф ба ростгӯӣ ва фурӯтанӣ ибораи «гапаш обдор аст» ё «ҳарфаш "обдор" аст» метавон ифода кард.

Мақолҳоро дар урфият шакли фишурдаи хиради халқ номидаанд. Дар онҳо арзишҳои миллии тоҷикон аз қабили: эҳтиром ба бузургсолон, аҳамияти меҳнат, адолат, шараф, вафо ва ғайра равшан инъикос меёбанд. Чунончӣ: «кор аз маслиҳат беҳ аст» – ифодаи таъкид бар ҳамкорӣ ва аҳамияти машварати оқилона; «падарам намурд, номам мурд» – ифодаи эҳтиром ба ном ва обрӯ ( ҷузъи муҳимми фарҳанги тоҷикона); «дӯст он бошад, ки гирад дасту, на он касе, ки нишон диҳад роҳ» – таҷассумгари фаҳми амиқи дӯстӣ ва дастгирӣ дар фарҳанги тоҷикӣ.

Шаклҳои кутоҳи таҷрибаи мардум дар мақолҳои халқӣ ифода меёбанд, ки онҳоро дастурҳои ахлоқӣ ё амалӣ дар бар мегиранд. Мисоли равшани ин навъи дастурҳои ахлоқӣ ифодаи мафҳуми «хомӯшӣ – нишони ризо, қудрати сухан» дар мақолҳои «забон дар даҳон посбони сар аст» ва «забон устухон надорад, лекин устухон мешиканад» шуда метавонанд.

Ҳамзамон диққати забоншиносон ба омӯзиши хусусиятҳои миллӣ-фарҳангии забон ба воситаи ибораҳои фразеологӣ ва зарбулмасалу мақоли дорои компонентҳои зоонимӣ ва фитонимӣ равона шудааст, ки ба таҳқиқи таркиби ин навъи воҳидҳо корҳои илмии зиёд бахшида шудаанд. Заминаи асосии истифодабарии зооморфизмҳо дар матн этнолингвистӣ дониста шуда, таъсироти ривояту асотирҳои гуногун, достону ҳикояҳои мухталифе, ки дар фарҳанги ин ду ҳалқият мавҷуданд, ба шумор мераванд. Хусусиятҳои миллӣ-фарҳангии зоонимҳо бештар ба таҷрибаҳои инсоние, ки дар лексикаи ҳар як забон дарҷ гардидаанд, такя намуда, ифодаи онҳо дар шакли образҳо ва рамзҳои махсус дар матнҳо сурат меёбад. Омӯзиши самти коннотатсионии зооморфизмҳо омили дигарест, ки барои инъикоси хусусиятҳои миллӣ, маданӣ ва арзишҳои миллӣ низ дар забон имконият медиҳад.

Таҳқиқи системаи зооморфии забонҳои гуногунсохтор мафҳумҳои миллӣ-мадании расму анъанаро муаррифӣ намуда, онҳо ҳамчун васоити умумӣ, универсалӣ ва этноспесификии забон хизмат мекунанд. Дар баробари ин, муқоисаи ин навъи мавод нишон медиҳад, ки ифодаи онҳо дар забон барои муайян сохтани сарчашмаҳои этимологии забон ва таҳлили сабабҳои этнолингвистии ҷудошавии афкор дар самти арзишҳои миллӣ муҳим мебошанд.

Характеристикаи табиии зоонимҳо имконияти нишон додани ифодаи маънои маҷозии номвожаҳо дар матнро медиҳад. Барои исботи фикрҳои болозикр метавон хусусияти маҷозии як зоонимро номбар намуд. Масалан метафоризатсияи антропометрии зооними гурги забони тоҷикӣ ва wolf–и забони англисӣ дар таркиби ибораҳои фразеологӣ бештар манфӣ буда, истифодабарии маънои мушаххаси маҷозии он дар ду забон қариб якхел ба роҳ монда мешавад: гург дар ҷомаи меш – душмане, ки зоҳири худро дигар кардааст (з.тоҷ.), cry wolf – гиряи гург (таҳт.), сохтакорӣ кардан, амали маснӯъ кардан (з.анг.).

Ҳамин тариқ, роҳҳои ифодашаваии хусусиятҳои миллӣ-фарҳангӣ дар забон гуногун буда, ҳадафҳои асосии он: ҳифз ва интиқоли мероси фарҳангӣ, ташаккули худшиносии миллӣ, эҷоди ваҳдат ва ҳамдигарфаҳмӣ, рушди қобилияти коммуникативӣ, инъикоси тасаввури ҷаҳон аз нигоҳи миллат мебошанд. Забон ва фарҳанг бо ҳам алоқамандии зич дошта, забон ҳамчун воситаи ифода ва интиқоли фарҳанг хизмат мекунад, дар ҳоле ки фарҳанг забонро ташаккул медиҳад ва онро ба абзори ҳаёт ва худшиносии инсон табдил медиҳад.

КИТОБНОМА

1. Алефиренко, Н. Ф. Лингвокультурология. Ценностно-смысловое пространство языка./ Н. Ф. Алефиренко. – М,200.– 224 с.

2. Болгова Е. В. Образ человека в зооморфной картине мира: языковые проявления антропоморфизма vs зооморфизм [Электронный ресурс] / Е. В. Болгова // https:// cyberleninka.ru (дата обращения: 20.09.2024).

3. Головлева, Е. Л. Основы межкультурной коммуникации. — Ростов н/Д : Феникс, 2008.– С.117.

4. Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений. — М.: Издательский центр «Академия», 2001. – 208с.

5. Marveh Miri, Afshin Soori (Corresponding author). A Contrastive Analysis of Animal Metaphor in English and Persian. Advances in Language and Literary Studies.Vol. 6 No. 2; April 2015. Australian International Academic Centre, Australia. [Электронный ресурс]. – https://journals.aiac.org.au (дата обращения: 18.09.2024)

6. Мечковская И.Б. Семиотика: Язык. Природа. Культура: Курс лекций. М.: Академия, 2004.

7. Назарзода, С. Пояҳои густариши забони миллӣ / С.Назарзода. – Душанбе: Эр-граф, 2016.

8. Павлова А.В.Сведения о культуре и «этническом менталитете» по данным языка/А.В. Павлова//От лингвистики к мифу: Лингвистическая культурология в поисках «этнической ментальности»: С. статей, сост. А.В. Павлова. - Санкт- Петербург, 2013. - С. 160-240.

9. Петров М.К. Язык, знак, культура. М.: Наука, 1991.

10. Тер-Минасова, С. Г. Язык и межкультурная коммуникация : учеб. пособие для студентов по спец. «Лингвистика и межкультурная коммуникация». — М. : Слово, 2000. — С. 79 – 80.

11. Эмомалӣ Раҳмон. Забон ва бедории миллӣ // Садои мардум, 24 марти соли 2001.

12. Эмомалӣ Раҳмон. Фарҳанг ҳастии миллат аст // Ҷумҳурият, 24 марти соли 2001.

13. Эмомалӣ Раҳмон. Тоҷикон дар оинаи таърих. Китоби якум. Аз Ориён то Сомониён. - Душанбе, 2002.

14. Эмомалӣ Раҳмон. Тоҷикон дар оинаи таърих. Китоби дуюм. Аз Ориён то Сомониён. - Душанбе, 2002.

15. Эмомалӣ Раҳмон. Забон яке аз сарчашмаҳои асосии истиқлоли миллӣ ва омили муҳимми ташаккули миллат мебошад. Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба муносибати Рӯзи забон, 21 июли соли 2007.

Абодуллоева Сафина Юсуповна  - сарходими илмии шуъбаи забони тоҷикии Институти забон ва адабиёти тоҷики АМИТ, доктори илмҳои филологӣ, профессор