Устод Садриддин Айнӣ бар ҳақ дар баробари асосгузори адабиёти навини тоҷикӣ, муассис ва бунёдгузори илми адабиётшиносии тоҷик низ мебошад, ки ин амр аз фаъолияти серсоҳа, табаҳҳур ва дониши ӯ дар тамоми улуми мутадовили замонаш маншаъ мегирад. Дар бораи дигар соҳаҳои фаъолияти устод ин ҷо ҷои сухан нест, вале дар бораи осори адабиётшиносии эшон бояд гуфт, ки нахустин асарҳои ин бахши илми ватании мо маҳсули қалами устод буда, “Намунаи адабиёти тоҷикӣ” (Москва, 1926) оғози он мебошад.

Миллати тоҷик ифтихор аз он дорад, ки фарзанди барӯманд ва абармарди ӯ – С.Айнӣ, тамоми ҳаёти худро дар роҳи мубориза бо силоҳи равшанфикрӣ ва худшиносии миллӣ баҳри исботи мавҷудияти як қавми бузург ба номи тоҷик бахшида, мардуми тоҷикро ҳамчун қавми муаззам на танҳо муаррифӣ, балки аз қувваҳои мухолифини замон, пантуркистону туркпарастон, панузбакон ва шарқшиносони рус ҳифз кард.

Худи устод машъал шуд, алав шуд,

Чароғи мардуми дунёи нав шуд.

Турсунзода

Устод Садриддин Айнӣ ҳамчун бунёдгузори адабиёти навини тоҷик як силсила осори мондагори илмию адабӣ офаридааст, ки “Ёддоштҳо” қуллаи баланди эҷодиёти ӯ ба шумор меояд. Ва ҳамчунин он як навъ ҷамъбасти тамоми паҳлӯҳои зиндагии шахсӣ ва ҳунарии муаллифи хеш мебошад.